Από την Ζ’ Οικουμενική Σύνοδο στην εποχή των τοξικών εικόνων

 

Αρχιμ. Πορφυρίου Φραγκάκου, Ἱεροκήρυκος Ἱ. Μητροπόλεως Κηφισίας

---

Στη Νίκαια της Βιθυνίας, το έτος 787, η Ζ’ Οικουμενική Σύνοδος έβαλε τέλος στη μακροχρόνια και αιματηρή έριδα της Εικονομαχίας.

Η απόφαση ήταν ιστορική και βαθιά φιλοσοφική: η εικόνα δεν είναι είδωλο, αλλά "παράθυρο". Όπως διατύπωσε ο Άγ.Ιωάννης ο Δαμασκηνός, «η της εικόνος τιμή επί το πρωτότυπον διαβαίνει».

Η εικόνα, συνεπώς, καθαγιάστηκε. Έγινε φορέας του ιερού, ένα οπτικό αναγωγικό ευαγγέλιο.

Τι συμβαίνει, όμως, όταν αυτή η εγγενής, ιστορικά ριζωμένη εμπιστοσύνη προς την εικόνα μεταφέρεται στο σήμερα; Ζούμε σε σφαίρα εικονοκρατίας. Η οθόνη τείνει να γίνει ιδιότυπο τέμπλο.

Υπάρχει υπόγεια, σχεδόν ασυνείδητη διεργασία: η παραδοσιακή «ιερότητα» και αυθεντία που αποδώσαμε στην εικόνα επί αιώνες, σήμερα να χρησιμοποιείται ως πέπλο προστασίας, ψυχολογικό άλλοθι, που αθωώνει, νομιμοποιεί και συγκαλύπτει σύγχρονες εικόνες, οι οποίες προωθούν βαθιά αρνητικά, τοξικά ή και επικίνδυνα μηνύματα.

Το ζήτημα δεν είναι απλώς τεχνικό, γίνεται βαθιά υπαρξιακό.

Η δολοφονία του πραγματικού

Στη θεολογία του Ι. Δαμασκηνού, η εικόνα αντλεί την αξία της, από την αλήθεια αυτού που αναπαριστά. Στη σύγχρονη εποχή, ωστόσο, αυτός ο ομφάλιος λώρος έχει κοπεί.

Ο Γάλλος κοινωνιολόγος και φιλόσοφος Jean Baudrillard, στο έργο του «Ομοιώματα και Προσομοίωση», χρησιμοποιεί το παράδειγμα των Βυζαντινών εικονομάχων.

Υποστηρίζει, ότι οι εικονομάχοι φοβούνταν την εικόνα, ακριβώς επειδή διαισθάνονταν τη δύναμη της: την ικανότητά της να υποκαταστήσει τον Θεό.

Σήμερα, σύμφωνα με τον Baudrillard, βρισκόμαστε στο τελικό στάδιο της εικόνας: το «ομοίωμα» (simulacrum). Η εικόνα πλέον δεν αναπαριστά μια πραγματικότητα, ούτε την παραμορφώνει. Κρύβει την απουσία της πραγματικότητας.

Εδώ ακριβώς εντοπίζεται η επικινδυνότητα.

Επειδή έχουμε γαλουχηθεί από την παράδοσή μας να σεβόμαστε την εικόνα ως φορέα αλήθειας, στεκόμαστε ανυπεράσπιστοι μπροστά σε εικόνες που προωθούν τον άκρατο καταναλωτισμό, την εμπορευματοποίηση του ανθρώπινου σώματος ή τη βία.

Η «ιερότητα» του μέσου (της λαμπερής φωτογραφίας, του καλομονταρισμένου βίντεο) ξεπλένει την τοξικότητα του μηνύματος. Το κακό, όταν είναι αισθητικά άρτιο, παύει να μας τρομάζει. Αυτό κορυφώνεται με την χρήσης της τεχνητής νοημοσύνης.

Το σύμβολο ως καταφύγιο

Από ανθρωπολογική σκοπιά, ο άνθρωπος είναι ένα ζώο, που παράγει νοήματα. Ο ανθρωπολόγος Clifford Geertz υποστήριξε, ότι ο πολιτισμός συνιστά έναν «ιστό σημασιών», και τα σύμβολα (οι εικόνες), είναι τα οχήματα αυτών των σημασιών.

Ιστορικά, οι κοινωνίες χρησιμοποιούσαν τις εικόνες, για να δημιουργήσουν συνοχή, να δώσουν ηθικά πρότυπα και να παρηγορήσουν.

Κληρονομήσαμε ένα εξελικτικό πολιτισμικό αντανακλαστικό: να εμπιστευόμαστε αυτό που βλέπουμε και να αποδίδουμε κύρος, σε ό,τι πλαισιώνεται και προβάλλεται δημόσια, στην εικόνα.

Η εικόνα έχει το δικό της «τελετουργικό». Όπως ο πιστός, στέκεται με δέος μπροστά στην εικόνα στο ναό, έτσι και ο σύγχρονος άνθρωπος στέκεται σχεδόν υπνωτισμένος, μπροστά στη ροή των εικόνων των κοινωνικών δικτύων και της τηλεόρασης.

Αυτή η ανθρωπολογική προδιάθεση, για «οπτική υποταγή», χρησιμοποιείται σήμερα ως εργαλείο χειραγώγησης.

Όταν μια εικόνα προβάλλει πρότυπα ανέφικτης ομορφιάς, ταξικής υπεροχής καλυμμένου ρατσισμού ή ωραιοποίηση της ασχήμιας και του κακού, το συλλογικό μας ασυνείδητο, την προσλαμβάνει αρχικά ως «έγκυρη», απλώς και μόνο επειδή υφίσταται ως εικόνα. Το μέσο αθωώνει το μήνυμα.

Αρχέτυπα και το φαινόμενο του φωτοστέφανου

Πώς αντιδρά, όμως, ο ανθρώπινος ψυχισμός σε αυτή τη συνθήκη; Ο θεμελιωτής της αναλυτικής ψυχολογίας Carl Jung, ανέδειξε τη δύναμη των «αρχετύπων» – αρχέγονων εικόνων και συμβόλων, που κατοικούν στο συλλογικό μας ασυνείδητο.

Οι εικόνες έχουν την ικανότητα να παρακάμπτουν τη λογική επεξεργασία, (τον νεοφλοιό), και να απευθύνονται κατευθείαν στο θυμικό, ενεργοποιώντας αρχέτυπα ασφάλειας, επιθυμίας ή φόβου.

Η Ζ’ Οικουμενική Σύνοδος καθιέρωσε την εικόνα ως αναγωγικό μέσο επικοινωνίας με το Θεό. Σήμερα, η διαφήμιση, η προπαγάνδα και τα media χρησιμοποιούν τον ίδιο μηχανισμό για να ανεβάσουν σε θρόνο το κάκιστο, ντυμένο με το μανδύα του καλού.

Εδώ λειτουργεί εντατικά, αυτό που στην ψυχολογία ονομάζεται «Φαινόμενο του φωτοστεφάνου» (Halo Effect).

Μια εικόνα, που είναι αισθητικά ελκυστική (π.χ. ένας influencer ή ράπερ που προωθεί έναν κενό, υλιστικό τρόπο ζωής), να θεωρείται αυτομάτως φορέας θετικών ιδιοτήτων (ηθική, επιτυχία, ευτυχία).

Η λόγω εικόνας, ψευδαίσθηση «ιερότητας». έχει μετατραπεί σε μια αισθητική αρτιότητα. που ναρκώνει την κριτική σκέψη.

Ακόμα και εικόνες συγκεκαλυμμένης βίας ή σεξισμού, όταν περάσουν από το φίλτρο της καλλιτεχνικής επεξεργασίας ή της υψηλής ανάλυσης, γίνονται αποδεκτές.

Ο θεατής δεν αντιδρά, γιατί το μάτι έχει "εκπαιδευτεί" εδώ και αιώνες να σέβεται την εικόνα.

Ανάγκη νέου, εσωτερικού οπτικού επανευαγγελισμού

Είναι προφανές, ότι δεν μπορούμε, ούτε πρέπει, να επιστρέψουμε σε μια νέα εικονομαχία. Η καταστροφή των εικόνων δεν αποτελεί λύση. Η απάντηση δεν βρίσκεται στον αφανισμό του μέσου, αλλά στην παιδαγωγική απομυθοποίησή του.

Το πρόβλημα της εποχής μας δεν είναι ότι λατρεύουμε τις εικόνες, αλλά ότι ξεχάσαμε πώς να τις "διαβάζουμε".

Ενώ η Ζ’ Οικουμενική Σύνοδος προστάτευσε το "πρωτότυπο" μέσω της εικόνας, σήμερα καλούμαστε να προστατεύσουμε την κριτική μας υπόσταση από την εικόνα.

Να συνειδητοποιήσουμε, ότι δεν είναι αυτονόητο, όλες οι οπτικές αναπαραστάσεις να έχουν εγγενή ιερότητα ή να εγγυώνται την αλήθεια, ή να μετέχουν του κάλλους.

Αποτελούν κατασκευάσματα, συχνά ιδιοτελή.

Έχουμε ανάγκη, από έναν ριζοσπαστικό "οπτικό εγγραμματισμό", ένα διαρκές φιλτράρισμα.

Να διδαχθούμε, να ξεχωρίζουμε ποιοτικά τις εικόνες, από τις πλασματικές εικόνες και τις καταχρηστικές εικόνες, ώστε οι «μη εικόνες» να απογυμνώνονται από την αυθεντία, που ιστορικά χαρίσαμε στις όντως εικόνες.

Να μάθουμε, να εντοπίζουμε στη σαγηνευτική όψη της τάχα εικόνας, το δηλητηριώδες περιεχόμενο.

Μόνο τότε, το βλέμμα μας θα πάψει να είναι αιχμάλωτο και θα γίνει ξανά αυτό που προοριζόταν να είναι, αναζητώντας την αλήθεια της εικόνας, ως ελεύθερου παραθύρου προς την ουσία των πραγμάτων, ως φανέρωση της Βασιλείας.

Και βέβαια στην Εκκλησία αναλογεί το μεγαλύτερο βάρος αυτής της διδαχής ...

Πηγή: romfea.gr