25 Αυγούστου 1922 – Ανυπεράσπιστη η Σμύρνη

  

Ώρα με την ώρα η κατάσταση γίνεται πιο δύσκολη. Η Σμύρνη πλημμυρίζει συνεχώς από πρόσφυγες που καταφθάνουν από το εσωτερικό. Ο Μητροπολίτης Χρυσόστομος, ακούραστος και αεικίνητος, τρέχει στην προκυμαία και στις γειτονιές για να τους παρηγορήσει και να τονώσει το ηθικό τους. 

Επισκέπτεται τους προξένους των μεγάλων δυνάμεων, ικετεύοντας τους να επιτρέψουν σε πρόσφυγες να επιβιβαστούν στα πλοία τους. Όμως, καμία ανταπόκριση δεν βρίσκει στις απελπισμένες εκκλήσεις του.

Όλοι τον συμβουλεύουν να εγκαταλείψει τη Σμύρνη για να σωθεί ο ίδιος. Εκείνος όμως μένει ακλόνητος. «Αρχαία παράδοση του ελληνικού κλήρου, αλλά και καθήκον του καλού ποιμένα» απαντά με σταθερότητα ο μελλοντικός εθνομάρτυρας, «είναι να παραμένει με το ποίμνιο του. 

Αν έφευγα, θα με καταδίωκαν οι σκιές του Ιερού Πολυκάρπου και του Αγίου Γρηγορίου του Ε΄, ως προδότη και ανάξιο διάδοχο τους. Εφόσον βρίσκεται εδώ έστω κι ένας ακόμη από τους πιστούς μου, είμαι υποχρεωμένος να μείνω κι εγώ. Δεν μπορώ να σας ακολουθήσω».
Το ίδιο βράδυ, ο Χρυσόστομος στέλνει επιστολή στον Ελευθέριο Βενιζέλο, που βρισκόταν στη Γαλλία, όπου είχε αποσυρθεί. Η επιστολή αυτή, που αποτελεί το κύκνειο άσμα του Μάρτυρα Ιεράρχη, επισημαίνει τα λάθη του εθνάρχη στον χειρισμό του Μικρασιατικού ζητήματος. Την έστειλε με το πλοίο που μετέφερε τον ελληνικό στρατό στην Ελλάδα.

Η επιστολή

Σμύρνη, 25 Αυγούστου 1922

«Αγαπητέ φίλε και αδελφέ Ελευθέριε Βενιζέλε,

Ήρθε η μεγάλη ώρα της μεγάλης χειρονομίας εκ μέρους σας. Ο Ελληνισμός της Μικράς Ασίας, το Ελληνικό Κράτος αλλά και ολόκληρο το Ελληνικό Έθνος κατεβαίνουν πλέον στον Άδη, από τον οποίο καμία δύναμη δεν θα μπορέσει πια να τα αναστήσει και να τα σώσει.
Για αυτή την ασύλληπτη καταστροφή ασφαλώς ευθύνονται οι πολιτικοί και προσωπικοί σας εχθροί. Όμως και εσείς φέρετε μεγάλο βάρος ευθύνης για δύο πράξεις σας:

Πρώτον, γιατί στείλατε στη Μικρά Ασία ως Ύπατο Αρμοστή έναν παράφρονα και εγωιστή. Και δεύτερον, γιατί πριν ολοκληρώσετε το έργο σας και βάλετε το επιστέγασμα στο θαυμαστό και μεγαλοπρεπές οικοδόμημά σας τη θεμελίωση της λαμπρότερης Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, είχατε την άτυχη και ένοχη έμπνευση να διατάξετε εκλογές, ακριβώς τη στιγμή που βρισκόσασταν προ των πυλών της Κωνσταντινούπολης και της κατάληψης της από τον Ελληνικό Στρατό, για να εκτελεστεί η για πάντα χαμένη Συνθήκη των Σεβρών.
Αλλά έγινε ό,τι έγινε.
Αν, για να σώσετε την Ελλάδα, κρίνατε καθήκον σας να ηγηθείτε στο κίνημα της Θεσσαλονίκης, μην διστάσετε τώρα να κάνετε εκατό τέτοια κινήματα, για να σώσετε ολόκληρο τον απανταχού Ελληνισμό, και ιδιαίτερα τον μικρασιατικό και θρακικό, που τρέφει τόσην ευλάβεια και αγάπη για εσάς.
Και τώρα, αγαπημένε μου αδελφέ, εσένα μόνο θεωρούμε σωτήρα μας, βράχο, ελπίδα και μεσσία. Ζωστείτε τη ρομφαία του λόγου σας, ελάτε κοντά μας και κόψτε τον άλυτο για τη διπλωματία δεσμό του Ανατολικού Ζητήματος.
Πέφτοντας στον τράχηλο σας, σας κατακλύζω με άπειρα φιλιά σεβασμού και αγάπης.

† Ο Σμύρνης Χρυσόστομος»

Η δραματική αυτή επιστολή, όπου διακρίνεται η αγωνία του για την επικείμενη καταστροφή του ελληνισμού της Μικράς Ασίας, γράφτηκε την προπαραμονή του θανάτου του, στις 25 Αυγούστου 1922. Ο Βενιζέλος σίγουρα τη διάβασε, όταν πλέον ο Ιεράρχης είχε βρει μαρτυρικό θάνατο, παραδομένος από τον Τούρκο Διοικητή Νουρεντίν στον μανιασμένο όχλο, στις 27 Αυγούστου 1922, μετά την κατάληψη της πόλης από τον τουρκικό στρατό.

ΑΘΑΝΑΤΟΣ!