Η Παναγία μπροστά στον Άδη

  

Η συγκλονιστική διήγηση που θυμάται ο Ντοστογιέφσκι 

Υπάρχει μια παράξενη και συγκλονιστική διήγηση που αναφέρει ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι στους «Αδελφούς Καραμάζοφ».

Μια διήγηση που δεν ανήκει στα κανονικά βιβλία της Αγίας Γραφής ούτε αποτελεί δόγμα της Ορθόδοξης Εκκλησίας. Προέρχεται από ένα παλαιό απόκρυφο κείμενο, γνωστό στη σλαβική παράδοση ως «Η πορεία της Θεοτόκου στα βασανιστήρια».

Και όμως, πίσω από την απόκρυφη αυτή αφήγηση κρύβεται μια συγκλονιστική εικόνα: μια Μητέρα που δεν αντέχει να βλέπει ούτε τον πιο αμαρτωλό άνθρωπο να υποφέρει.
Ο Ντοστογιέφσκι βάζει τον Ιβάν Καραμάζοφ να διηγείται ότι η Θεοτόκος κατεβαίνει στον Άδη και ο Αρχάγγελος Μιχαήλ την οδηγεί ανάμεσα στις ψυχές που βασανίζονται. 

Η Παναγία βλέπει. Και κλαίει. Βλέπει την τραγωδία της ανθρώπινης αμαρτίας. Βλέπει ανθρώπους που απομακρύνθηκαν από τον Θεό. Και αντί να αισθανθεί ικανοποίηση για την τιμωρία τους, πονά γι' αυτούς.
Και τότε κάνει αυτό που η χριστιανική συνείδηση αιώνες τώρα συνδέει με το πρόσωπό της:
πρεσβεύει.
Δεν ζητά δικαιοσύνη. Ζητά έλεος.
Δεν λέει: «Καλά έπαθαν».
Παρακαλεί τον Θεό για εκείνους.
Στη διήγηση που θυμάται ο Ντοστογιέφσκι, η Θεοτόκος πέφτει ενώπιον του θρόνου του Θεού και παρακαλεί για όλους όσους είδε στον Άδη.
Και εδώ βρίσκεται ίσως το συγκλονιστικότερο σημείο.
Δεν παρακαλεί μόνο για τους «καλούς».
Δεν διαλέγει ποιος είναι άξιος του οίκτου της.
Πονά για τον άνθρωπο.
Είναι αυτό διδασκαλία της Εκκλησίας;
Εδώ χρειάζεται μεγάλη προσοχή.
Η συγκεκριμένη αφήγηση είναι απόκρυφη. Δεν αποτελεί μέρος της Αγίας Γραφής και δεν μπορούμε να παρουσιάζουμε τα γεγονότα που περιγράφει ως ιστορικά ή ως δόγμα της Εκκλησίας. 

Ούτε μπορούμε να πούμε, στηριζόμενοι σε αυτήν, ότι η Παναγία κυριολεκτικά κατέβηκε στον Άδη μετά την Κοίμησή της και παρέμεινε εκεί για κάποιο συγκεκριμένο χρονικό διάστημα.
Άλλωστε ο Ντοστογιέφσκι την αναφέρει ως παλαιά «μοναστηριακή» ποιητική διήγηση.
Γιατί λοιπόν αξίζει να τη θυμηθούμε;
Γιατί ο μεγάλος Ρώσος συγγραφέας είδε μέσα σε αυτήν κάτι βαθύτερο:
το μυστήριο της συμπόνιας.
Της αγάπης που δεν μπορεί εύκολα να πει για κανέναν άνθρωπο:
«Αυτός χάθηκε. Δεν με ενδιαφέρει πλέον».
Και εδώ η εικόνα γίνεται τρομακτικά επίκαιρη.
Εμείς πόσο εύκολα καταδικάζουμε!
Πόσο εύκολα αποφασίζουμε ποιος αξίζει τον Παράδεισο και ποιος την κόλαση.

Πόσο εύκολα λέμε:
«Αυτός δεν σώζεται».
«Αυτός είναι αμαρτωλός».
«Αυτός πήρε αυτό που του άξιζε».
Και μέσα σε εκείνη την παλαιά διήγηση παρουσιάζεται η Μητέρα του Χριστού μπροστά στον ανθρώπινο πόνο και κλαίει.
Τι μεγάλη διαφορά!
Εμείς βλέπουμε την αμαρτία του άλλου και πολλές φορές θυμώνουμε.
Εκείνη βλέπει τον αμαρτωλό και πονά.
Εμείς ζητούμε δικαιοσύνη.
Εκείνη ζητά έλεος.
«Υπεραγία Θεοτόκε, σώσον ημάς»
Ίσως εδώ μπορούμε να καταλάβουμε καλύτερα και κάτι που συχνά παρεξηγείται.
Όταν η Εκκλησία λέει:
«Υπεραγία Θεοτόκε, σώσον ημάς» δεν δημιουργεί έναν δεύτερο Σωτήρα. Ένας είναι ο Σωτήρας: ο Ιησούς Χριστός. Η Θεοτόκος δεν σταυρώθηκε για τον κόσμο. Δεν νίκησε τον θάνατο με τη δική της δύναμη. Δεν μας λύτρωσε με το αίμα της. Ο Χριστός είναι ο Λυτρωτής.
Αλλά η Εκκλησία βλέπει στη Μητέρα Του εκείνη που στέκεται δίπλα στον άνθρωπο και παρακαλεί τον Υιό της γι' αυτόν.
Όπως στην Κανά. Δεν έκανε εκείνη το θαύμα. Είπε απλώς: «Οἶνον οὐκ ἔχουσι».
Και ύστερα έδειξε τον Χριστό: «Ὅ,τι ἂν λέγῃ ὑμῖν ποιήσατε».
Αυτό είναι το μεγαλείο της Θεοτόκου.
Δεν κρατά τον άνθρωπο στον εαυτό της. Τον οδηγεί στον Χριστό.
Μια Μητέρα που ακόμη παρακαλεί
Δεν γνωρίζουμε τα μυστήρια της άλλης ζωής πέρα από όσα ο Θεός θέλησε να μας αποκαλύψει.
Γι' αυτό δεν θα μετατρέψουμε μια απόκρυφη διήγηση σε θεολογικό δόγμα.
Μπορούμε όμως να κρατήσουμε την εικόνα που συγκλόνισε και τον Ντοστογιέφσκι:
Η Παναγία μπροστά στον πόνο του ανθρώπου να κλαίει.
Και ίσως αυτή η εικόνα να μας διδάσκει κάτι περισσότερο για εμάς παρά για τον Άδη.
Να μη χαιρόμαστε ποτέ για την πτώση κανενός.
Να μη θεωρούμε κανέναν ανάξιο της προσευχής μας.
Να μη μιλάμε για την κόλαση των άλλων με ευκολία.
Γιατί ο αληθινά πνευματικός άνθρωπος δεν ρωτά: «Ποιος θα κολαστεί;»
Ρωτά: «Κύριε, τι μπορώ να κάνω για να μη χαθεί κανείς;»
Και αν υπάρχει κάτι βαθιά ορθόδοξο μέσα σε αυτή την απόκρυφη και ποιητική εικόνα, είναι ακριβώς αυτό: να πονάς για τη σωτηρία του άλλου.
Ακόμη κι εκείνου που σε πλήγωσε. Ακόμη κι εκείνου που έπεσε πολύ χαμηλά.
Ακόμη κι εκείνου για τον οποίο όλοι οι υπόλοιποι έχουν πάψει να ελπίζουν.
Γιατί όσο εμείς συζητούμε ποιος αξίζει την καταδίκη, η Μητέρα στέκεται και παρακαλεί τον Υιό της για έλεος.
Και ίσως η ωραιότερη προσευχή μετά την ανάγνωση αυτής της παράξενης παλαιάς διήγησης να είναι μία:
Παναγία μου, μάθε μας να μη ζητούμε ποτέ την καταδίκη κανενός.
Μάθε μας να πονάμε για κάθε άνθρωπο.
Και όταν εμείς δεν έχουμε πλέον δάκρυα για τις αμαρτίες μας, πρέσβευε στον Υιό σου να μας χαρίσει μετάνοια και μέγα έλεος.