Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΠΟΥ ΧΑΣΑΜΕ.

  

Υπάρχουν προβλήματα που φαίνονται στην επιφάνεια της κοινωνίας και υπάρχουν προβλήματα που βρίσκονται πολύ βαθύτερα, στις ρίζες της.
Και αν θέλουμε πραγματικά να αναζητήσουμε μία από τις σημαντικότερες ρίζες της σημερινής κρίσης του ανθρώπου, ίσως πρέπει να κοιτάξουμε εκεί όπου διαμορφώνεται ο ίδιος ο άνθρωπος: στην παιδεία.
Όχι μόνο στο σχολείο ως κτήριο. Αλλά στο σύστημα εκπαίδευσης, στη φιλοσοφία που το διέπει και κυρίως στον άνθρωπο που επιδιώκει να δημιουργήσει.
Γιατί το μεγάλο ερώτημα δεν είναι απλώς: Τι μαθαίνει σήμερα ένα παιδί;
Το μεγάλο ερώτημα είναι: Τι άνθρωπος γίνεται μέσα από αυτά που μαθαίνει;
Και εδώ βρίσκεται η μεγάλη μας ανησυχία.
Η σύγχρονη εκπαίδευση μοιάζει πολλές φορές να έχει περιορίσει την έννοια της παιδείας στη συσσώρευση γνώσεων. Μαθήματα, ύλη, εξετάσεις, βαθμοί, πιστοποιήσεις, πτυχία.
Το παιδί καλείται να μάθει. Να αποστηθίσει. Να αποδώσει. Να περάσει. Να προχωρήσει. Να αποκτήσει ένα πτυχίο. Να βρει μια δουλειά.
Αλλά κάπου μέσα σε αυτή τη διαδρομή κινδυνεύουμε να ξεχάσουμε το σημαντικότερο: να γίνει άνθρωπος. Να αποκτήσει χαρακτήρα. Να αποκτήσει κρίση. Να μάθει να βλέπει σωστά.
Να μπορεί να ξεχωρίζει το αληθινό από το ψεύτικο, το ουσιώδες από το ασήμαντο, το καλό από το κακό, το ωφέλιμο από το βλαβερό.
Να αποκτήσει, με την αρχαία και βαθιά έννοια της λέξεως, το εὖ φρονεῖν. Να γίνει εχέφρων.
Γιατί ο εχέφρων άνθρωπος δεν είναι απλώς ο άνθρωπος που έχει γνώσεις.
Είναι εκείνος που χρησιμοποιεί τον νου του σωστά.
Και ίσως εδώ ακριβώς χωλαίνει η σημερινή παιδεία.
Μπορεί να γεμίζει τον νου με πληροφορίες, αλλά δεν καλλιεργεί πάντοτε τον ίδιο τον νου.
Μπορεί να προσφέρει γνώση, αλλά όχι πάντοτε κρίση.
Μπορεί να εκπαιδεύει τη μνήμη, αλλά όχι πάντοτε τη συνείδηση.
Μπορεί να δημιουργεί ανθρώπους ικανούς να απαντούν σε ερωτήσεις εξετάσεων, αλλά όχι πάντοτε ανθρώπους ικανούς να απαντούν στα ερωτήματα της ζωής.
Και ένας τέτοιος άνθρωπος είναι εύκολο να γίνει οπαδός.
Γιατί όταν δεν έχεις μάθει να σκέφτεσαι, κάποιος άλλος θα σκεφτεί για σένα.
Όταν δεν έχεις μάθει να εξετάζεις, θα δεχθείς αυτό που θα σου παρουσιάσουν.
Όταν δεν έχεις μάθει να αναζητάς την αλήθεια, θα αρκεστείς σε εκείνη που θα σου προσφέρουν έτοιμη.
Και τότε ο άνθρωπος κινδυνεύει να μετατραπεί από πρόσωπο σε εκτελεστικό όργανο.
Να ακούει και να εκτελεί. Να βλέπει και να αποδέχεται. Να πληροφορείται και να επαναλαμβάνει. Να ακολουθεί χωρίς να αναρωτιέται. Να ζει μέσα σε μία πραγματικότητα που άλλοι του έχουν ήδη ερμηνεύσει.
Και αυτό είναι ίσως το πιο επικίνδυνο σημείο.

Γιατί μια κοινωνία δεν χρειάζεται απαραίτητα να απαγορεύσει τη σκέψη για να δημιουργήσει ανθρώπους που δεν σκέφτονται. Αρκεί να τους μάθει από μικρούς να μην τη χρησιμοποιούν.
Αρκεί να τους εκπαιδεύσει στην αποστήθιση αντί για την αναζήτηση.
Στην υπακοή αντί για την κρίση. Στην αποδοχή αντί για την εξέταση. Στην πληροφορία αντί για την αλήθεια.
Και τότε μπορεί να δημιουργηθεί ένας άνθρωπος γεμάτος γνώσεις, αλλά φτωχός σε σοφία.
Ένας άνθρωπος πληροφορημένος, αλλά όχι μορφωμένος.
Ένας άνθρωπος ικανός να χειρίζεται μηχανές, αλλά ανίκανος να χειριστεί τον ίδιο του τον εαυτό.
Και εδώ η Εκκλησία έχει να θυμίσει κάτι που ο σύγχρονος κόσμος πολλές φορές ξεχνά: ο άνθρωπος δεν είναι μόνο νους. Δεν είναι μόνο μνήμη. Δεν είναι μόνο επαγγελματική ικανότητα. Δεν είναι παραγωγική μονάδα. Δεν είναι ένα ακόμη γρανάζι μέσα σε έναν τεράστιο μηχανισμό.

Ο άνθρωπος είναι πρόσωπο. Έχει ψυχή. Έχει συνείδηση. Έχει ελευθερία. Έχει πνευματική διάσταση. Και πάνω απ' όλα έχει μέσα του μια βαθιά ανάγκη να γνωρίσει όχι μόνο τα δημιουργήματα, αλλά και τον Δημιουργό.
Γιατί υπάρχει και μία γνώση που δεν μπορεί να μετρηθεί με εξετάσεις. Υπάρχει η γνώση της Αληθείας. Η γνώση του Φωτός. Η γνώση που δεν γεμίζει απλώς το μυαλό, αλλά φωτίζει τον άνθρωπο.
Και όταν ο άνθρωπος αποκοπεί εντελώς από αυτή την αναζήτηση, υπάρχει ο κίνδυνος να γνωρίζει όλο και περισσότερα για τον κόσμο και όλο και λιγότερα για τον ίδιο του τον εαυτό.
Να γνωρίζει πώς λειτουργεί το σύμπαν, αλλά να μη γνωρίζει γιατί υπάρχει.
Να γνωρίζει πώς να δημιουργεί τεχνολογία, αλλά να μη γνωρίζει για ποιον σκοπό πρέπει να τη χρησιμοποιεί.
Να μπορεί να κατακτήσει τον κόσμο και να μην μπορεί να κυβερνήσει τα πάθη του.
Να έχει πρόσβαση σε όλη τη γνώση της ανθρωπότητας και να μην έχει βρει ακόμη την αλήθεια για τη δική του ύπαρξη.
Αυτό δεν είναι ολοκληρωμένη παιδεία.
Για την εκκλησιαστική παράδοση, η αληθινή μόρφωση του ανθρώπου δεν είναι απλώς η συσσώρευση γνώσεων. Είναι και η μόρφωση της ψυχής.
Είναι η καλλιέργεια του προσώπου. Είναι η άσκηση της ελευθερίας. Είναι η διάκριση. Είναι η μετάνοια. Είναι η αναζήτηση της Αλήθειας.
Και η Αλήθεια, για τον χριστιανό, δεν είναι μία ακόμη θεωρία που πρέπει να αποστηθίσει. Είναι Πρόσωπο. Είναι ο Χριστός.
Γι' αυτό και η παιδεία που αποκόπτει τον άνθρωπο από κάθε αναζήτηση νοήματος, από κάθε πνευματική αναζήτηση, από την ανάγκη να γνωρίσει τον Δημιουργό του, κινδυνεύει να αφήσει τον άνθρωπο με μία τεράστια ποσότητα γνώσεων αλλά με ένα μεγάλο πνευματικό κενό.
Και μέσα σε αυτό το κενό μπορούν εύκολα να μπουν άλλοι «θεοί». Η μόδα. Η κατανάλωση. Η εικόνα. Η δύναμη. Η επιτυχία. Η μάζα. Η ιδεολογία. Η διαρκής ανάγκη να ανήκεις κάπου και να ακολουθείς κάποιον.
Και έτσι ο άνθρωπος, αντί να γίνει ελεύθερος, γίνεται οπαδός.
Αντί να αποκτήσει κρίση, αποκτά σύνθημα. Αντί να αναζητά, επαναλαμβάνει. Αντί να στέκεται όρθιος, ακολουθεί.
Και τότε καταλαβαίνουμε πόσο σημαντικό είναι το έργο της πραγματικής παιδείας. Γιατί η παιδεία δεν πρέπει να φτιάχνει υπηκόους της εποχής. Πρέπει να φτιάχνει ανθρώπους που μπορούν να σταθούν απέναντι στην εποχή τους.
Να την εξετάσουν. Να κρατήσουν το καλό. Να απορρίψουν το λανθασμένο. Να πουν όχι όταν χρειάζεται. Να πουν ναι όταν πρέπει. Να μη φοβούνται να διαφωνήσουν. Να μη ντρέπονται να αναζητήσουν την Αλήθεια.
Να μπορούν να πουν: Δεν ξέρω. Θα ψάξω.
Και ακόμη περισσότερο: Ίσως κάνω λάθος. Θα εξετάσω ξανά τα πράγματα.
Αυτό είναι δείγμα εχέφρονος νου. Αυτό είναι πνευματική ωριμότητα. Και ίσως αυτό πρέπει να ξαναθυμηθούμε όταν μιλούμε για σχολείο και παιδεία. Δεν χρειαζόμαστε μόνο παιδιά που θα γράψουν καλά στις εξετάσεις. Χρειαζόμαστε παιδιά που αύριο θα μπορούν να σταθούν σωστά μέσα στη ζωή.
Να γίνουν καλοί γονείς. Καλοί σύζυγοι. Καλοί φίλοι. Καλοί πολίτες. Άνθρωποι με αρχές. Άνθρωποι με φιλότιμο. Άνθρωποι που θα μπορούν να αγαπήσουν, να συγχωρήσουν, να αντισταθούν, να δημιουργήσουν και να αναλάβουν ευθύνη. Άνθρωποι που δεν θα παρασύρονται από κάθε φωνή. Άνθρωποι που δεν θα γίνονται εύκολα πιόνια. Άνθρωποι που θα έχουν νου φωτισμένο και καρδιά ζωντανή.
Γιατί η μεγαλύτερη αποτυχία της παιδείας δεν είναι να αφήσει έναν μαθητή χωρίς κάποιες γνώσεις. Η μεγαλύτερη αποτυχία είναι να του δώσει πολλές γνώσεις και να μην του δώσει κριτήριο για να τις χρησιμοποιήσει. Να του δώσει πληροφορία χωρίς σοφία. Ικανότητες χωρίς ήθος. Ελευθερία χωρίς ευθύνη. Νου χωρίς φρόνηση. Και τελικά έναν άνθρωπο που ξέρει πολλά, αλλά δεν ξέρει γιατί ζει. Γι' αυτό η συζήτηση για την παιδεία δεν είναι μια συζήτηση μόνο για τα σχολικά βιβλία.

Είναι μια συζήτηση για το μέλλον του ανθρώπου. Γιατί κάθε γενιά που περνά από το σχολείο δεν παίρνει μαζί της μόνο γνώσεις. Παίρνει έναν τρόπο να βλέπει τον κόσμο. Και αν ο τρόπος αυτός είναι χωρίς κρίση, χωρίς διάκριση, χωρίς αναζήτηση της Αλήθειας, τότε δεν μορφώσαμε έναν ελεύθερο άνθρωπο. Εκπαιδεύσαμε έναν άνθρωπο να λειτουργεί. Και υπάρχει τεράστια διαφορά ανάμεσα στα δύο.
Το ζητούμενο, λοιπόν, δεν είναι να βγάζουμε ανθρώπους που απλώς ξέρουν. Είναι να βγάζουμε ανθρώπους που κατανοούν. Δεν είναι να βγάζουμε ανθρώπους που απλώς υπακούν.
Είναι να βγάζουμε ανθρώπους που κρίνουν. Δεν είναι να βγάζουμε ανθρώπους που απλώς ακολουθούν. Είναι να βγάζουμε ανθρώπους που αναζητούν. Και δεν είναι να γεμίζουμε απλώς τον νου με γνώσεις. Είναι να βοηθούμε τον άνθρωπο να αποκτήσει εχέφρονα νου, καθαρή ματιά, αγαθή συνείδηση και φωτισμένη καρδιά. Γιατί τότε μόνο η παιδεία γίνεται πραγματικά παιδεία. Όταν δεν κατασκευάζει ρομπότ που ξέρουν να εκτελούν. Αλλά ανθρώπους που ξέρουν να σκέφτονται, να διακρίνουν, να αγαπούν και να αναζητούν την Αλήθεια.

Και ίσως αυτό είναι το μεγάλο ερώτημα που πρέπει σήμερα να θέσουμε όλοι μας: Θέλουμε παιδιά που θα μάθουν να προσαρμόζονται στον κόσμο όπως είναι; Ή παιδιά που θα έχουν το μυαλό, την ψυχή και το φρόνημα να κάνουν τον κόσμο καλύτερο;

Γιατί η πρώτη παιδεία δημιουργεί ανθρώπους που υπηρετούν απλώς την εποχή τους.
Η δεύτερη δημιουργεί ανθρώπους που μπορούν να σταθούν απέναντί της με ελευθερία, διάκριση και Αλήθεια.

Και αυτό δεν είναι απλώς εκπαίδευση. Είναι παιδεία.

π .Μηνάς Αλεξιάδης.